De ondernemer in VVD-programma's
Zodra er in Nederland een briesje betaalbaarheid opsteekt, begint de VVD te kermen over het lot van de 'ondernemers'. Een tientje meer belasting voor de miljonairs zou vlijtige mkb'ers massaal het land uitjagen.
Bij retoriek over ondernemers is het opletten geblazen. Ondernemerschap is namelijk veel meer dan een beschrijving van een bevolkingsgroep. Al vanaf de jaren negentig laten historici en taalkundigen zien hoe ondernemerschap een politiek strijdbegrip is. De ondernemer is een 'subliem object': een ongrijpbaar figuur waarmee kapitalistische ongelijkheid en vervreemding verbloemd worden met meritocratische deugden. Hard werken, niet zeuren, en zo weinig mogelijk belasting graag.
De ondernemer roept een beeld op van kleinschaligheid en noeste arbeid; waarden die altijd bedreigd worden door bureaucratie en niet-ondernemende landgenoten. Dit beeld dient twee doelen. De ondernemer is de lijm in een coalitie van kleinburgerij en gegoede burgerij die de VVD sinds Wiegel kenmerkt. Als zowel loonwerker en kapitalist is de figuur van de ondernemer er een die handig gebruikt kan worden. Daarnaast kan met de ambiguïteit van 'de ondernemer' beleid afgedwongen worden dat het kapitaal steunt, maar de indruk wekt vooral gericht te zijn op de eenpittende metselaars en bakkers. Met de imaginaire ondernemer in de hand kan de VVD de aandeelhouders spekken en de Bloemendaalse renteniers voorzien van nieuw asfalt.
Britse historici laten zien hoe de ondernemer doorheen de geschiedenis in verschillende gedaanten opduikt: als groeimachine, als kapitalistische held, als slachtoffer, of (in de jaren negentig) als maatschappelijk werker die met innovatieve oplossingen taken van de verzorgingsstaat overneemt. Wie met de digitale markeerstift door de VVD-programma's gaat, vindt vergelijkbare patronen. Vanaf 2000 staat de ondernemer (weer) centraal bij de liberalen. Hij(?) is dan vooral een aanjager van innovatie – van het 'verdienvermogen', aldus een term die wie anders dan Stef Blok populariseerde – en banencreatie.
Wat ook nieuw is, is de rol van de ondernemer in de cultuurstrijd. In de ontwikkeling van genoemde groepen in het programma zien we een verschuiving van bedrijven en werklozen in de jaren tachtig en negentig, naar ondernemers en asielzoekers in de eenentwintigste eeuw. Het beeld van de (witte, mannelijke) ondernemer contrasteert met dat van een vermeend inactieve migrant.
Opletten dus, als Yeşilgöz weer schermt met de ondernemer.
1. Groepen door de tijd
Ondernemers en bedrijven zijn sinds 1948 de groepen die de VVD het vaakst en het positiefst noemt, en ondernemers krijgen sinds 2006 nog meer aandacht. De oppervlakte van een cirkel is het aandeel van de groep in alle groepsvermeldingen van dat programma; de kleur is de houding van de VVD (netto positief min negatief).
2. Hoe partijen de ondernemer framen
De VVD beschrijft de ondernemer vooral als iemand die ruimte, vrijheid, lagere lasten en minder regels nodig heeft, en daarnaast als iemand die innoveert en banen schept. De PvdA spreekt veel vaker over regulering en toezicht, terwijl het CDA vaker benadrukt wat de ondernemer moet, zoals verantwoordelijkheid nemen en verduurzamen. Elke balk is het aandeel van een actie in alle frames van de partij; de streep toont het VVD-aandeel ter vergelijking.
3. VVD-frames door de tijd
De ondernemer die ruimte, vrijheid en minder regels nodig heeft, is in alle programma's het dominante beeld. Sinds 2002 komt de innoverende en groeiende ondernemer sterk op, en de wens om ondernemers te reguleren piekt in de jaren '50 en opnieuw in 2021. De oppervlakte van een stip is het aandeel van de actie in alle frames van dat programma; programma's met minder dan 20 frames zijn weggelaten.
4. Tegengestelde ontwikkelingen
Bij de VVD daalt sinds de jaren '80 de aandacht voor werklozen, terwijl bedrijven belangrijk blijven. Ondernemers krijgen na een dal rond 1980 juist steeds meer aandacht, en de aandacht voor asielzoekers en migranten stijgt tot ongeveer 2000 en blijft daarna op dat niveau. Een punt is een programma (oppervlakte is het aantal vermeldingen), de lijn is een kwadratische trend.
Annotatie en data
- Bron. Alle verkiezingsprogramma's voor de Tweede Kamer (24 verkiezingen, 1948–2025) uit de DNPP-repository van de Rijksuniversiteit Groningen; voor de PvdA en het CDA dezelfde procedure. De scans tot 2003 zijn opnieuw ge-OCR'd (Tesseract) met herstel van de kolomvolgorde; samen zo'n 455.000 woorden.
- Groepen. Een lokaal taalmodel (Gemma-4, 26B) las stukken van ca. 1500 tekens en noteerde elke genoemde groep, de houding van de partij (positief, negatief, neutraal of gemengd) en een letterlijk citaat. Dat leverde 10.749 vermeldingen op, waarvan 97% van de citaten letterlijk in het programma staat. Regels en het model brachten ze samen in 70 groepen (21 families). Een steekproef van 45 vermeldingen was voor ongeveer 91% correct gelabeld.
- Frames. Voor ondernemers en bedrijven noteerde het model per passage wat de ondernemer doet, nodig heeft, moet of waardoor hij wordt ingeperkt (positie), de concrete actie, de onderliggende waarde en wie ervan profiteert. De doelgroepen zijn de subgroepen van ondernemers (bedrijven, mkb, zzp'ers, enz.). Een steekproef van 40 frames: positie correct in 37, actie in 34.
- Data: VVD-programma's en literatuur over de VVD (DNPP).
- Over ondernemers als 'sublieme objecten': Jones & Spicer, The Sublime Object of Entrepreneurship (2005).
- Over frames in Britse debatten: Dannreuther & Perren, The entrepreneurial subject as a political signifier: corpus analysis of forty years of Hansard (2013).